Dostoyevski Üzerine Birkaç Söz

Dostoyevski bir uçurumdur.
Başına kadar gelip bakabilirsin.
Derinliğini tahmin edebilirsin.
Hakkında saatlerce konuşabilir, sayfalarca yazabilirsin.
Ama içine düşmeden ne kadar derin olduğunu bilemezsin.
Dostoyevski’yi herkes okuyabilir.
Ama herkes Dostoyevski’yi okuyamaz.
Çünkü onun kitaplarında yalnızca hikâyeler yoktur.
İnsanın kendisinden sakladığı ne varsa vardır.
Yeraltından Notlar ile insanın kendi zihninin içine nasıl gömülebileceğini gösterir bize. İnsanlardan uzaklaşmanın bazen insanlardan nefret etmekten değil, insanın kendisine tahammül edememesinden doğduğunu hissettirir. Yeraltı Adamı’nın bitmek bilmeyen düşünceleri arasında insanın kendi zihnini nasıl bir hapishaneye çevirebildiğini görürüz.
Sonra Suç ve Ceza gelir.
Burada mesele yalnızca bir cinayet değildir. Dostoyevski bizi cinayetin kendisinden çok, cinayetten sonra insanın kendi içinde kurduğu mahkemeye götürür.
Raskolnikov’un cezası mahkeme salonunda başlamaz.
Kendi düşüncelerinde başlar.
Çünkü insan bazen yasaların vereceği cezadan değil, kendisinden kaçamayışından korkar.
Budala’da Dostoyevski iyiliği dünyanın ortasına bırakır.
Mışkin’in masumiyeti; tutkuların, kıskançlıkların, arzuların ve kırılmış insanların arasında dolaşırken şu soruyla karşı karşıya kalırız:
Bir insan gerçekten iyi kalabilir mi, kötülüğün içinde yaşarken?
Ve belki daha acısı:
Masumiyet bu dünyada gerçekten bir erdem midir, yoksa insanı savunmasız bırakan bir hâl mi?
Ecinniler’de insanın bir düşünceye kendisini teslim ettiğinde neye dönüşebileceğini görürüz.
Bir fikre inanmakla, o fikrin insanın bütün varlığını ele geçirmesi arasındaki o ince çizgiyi…
İnsan bir süre sonra düşüncesini savunduğunu sanırken, düşüncesinin kendisini savunmaya başladığını fark eder.
Kumarbaz ise başka bir uçuruma götürür bizi.
Kaybedeceğini bile.