DEVRİMSEL DİN: BURHANİZM VE ÇET ÇELPEN

Tarih 20. yüzyılın sonlarına geldiÄŸinde, Ruslar Türklerin neredeyse yaÅŸamış olduÄŸu her yeri iÅŸgal etmiÅŸti. Köklü anayurdumuz Türkistan’ın birçok bölgesinde 500 yıldır hüküm sürmekteydiler. Bu süreçte binlerce misyonerleriyle çoÄŸunluÄŸu Tengri ve Ä°slam dinlerinde olan Türkleri zorla RuslaÅŸtırmaya, Hristiyan inancına inandırmaya çalışıyorlardı. Türklerin bütün hayatlarında Rus alfabesini kullanmalarından baÅŸka çare bırakmıyorlardı. Bu asimilasyon çabalarına direnenlerin canına hiç düşünmeden kıyıyorlardı.

Örö catkan Burhanım, (Yukarıda hüküm süren Burhanım,)
Tömön cürgen Oyrotım, (Aşağıda yaşayan Oyrot’um,)
Orustañ meni argala, (Beni Ruslardan koru,)
Ogınañ meni korıla. (Kurşunlarından beni kurtar.)

Böyle bir atmosferde Altay’ın Ãœst-Kan kasabasında yaÅŸayan bir Kalmık çobanı olan Çet Çelpen, karısı Kule ile Tengri dinini idame ettirme gayretini sürdürüyordü. Çocuk sahibi olamadıklarından 1890-1891 yıllarında Çugul adlı bir kızı evlat edinmiÅŸlerdi.

Çet Çelpen, üvey kızı 14 yaşına geldiÄŸinde onunla birlikte inekleri otlatırken beyaz sakallı, beyaz giysili ve beyaz atlı yaÅŸlı bir adamın kendilerine göründüklerini belirtirler. Bu gördüklerini Türklere anlatmaya baÅŸlıyorlar, Oyrat Han’ın geleceÄŸinin bildiriyorlar ve Burhanizm’i anlatmaya baÅŸlıyorlardı.

TENGRİ DİNİNİN ARINMA ÇABALARI

Ak Din, aslında bir yerden de Tengri dinine diÄŸer dinlerden gelen adetleri, hurafeleri temizleme hareketi de denebilir. Çünkü Ruslar, insanların dininin yaÅŸamasına engel olmuÅŸ, var olan bilgileri engellemeye çalışmış, tıpkı Ä°ngilizler’in ve Yunanlılar’ın Osmanlı’yı iÅŸgali sırasında sahte imamlar göndermesi gibi Türkistan’a da Ruslar sahte kamlar göndermiÅŸ, bilginleri de yok etme uÄŸraşına girmiÅŸti.

Çet Çelpen’e göre Tengri dininin bu durumundan kurtulunursa Rus zulmünü engelleyebilirlerdi. Gittikleri yerlerde dinde var olan zararlı fazlalıkları anlatma çabalarına giriÅŸtiler. Hitabetleri sayesinde binlerce Türk Tereñ Vadisi’nde etraflarını sarıyor, bilgileniyorlardı.

ÇET ÇELPEN VE ÇUGUL’UN VAAZLARDA SÖYLEDÄ°KLERÄ°

İkilinin vaazlarında değindikleri noktalar işgale karşı koyabilmek ve Tengri dinini hatırlatmak üzerine kuruluydu. Bunların arasında 20 adet yasak da bulunuyordu. Birtakım yasakları aşağıda listeledim.

• Genç, canlı aÄŸaçları kesmemek: Rus çiftçilerin baskılarına karşı olmak ve Tengri Dinindeki aÄŸaçların önemi.
• Her sabah ve her akÅŸam yukarı doÄŸru ve dört yöne süt serpmek: Tengri Dini ritüeli.
• Buhurdanlarda ardıç tütsüsü yapmak: Tengri Dini ritüeli.
• Bir Rusla arkadaÅŸ olmayın: Emperyalizm ve ırkçı hareketleri.

MİLLİYETÇİLİĞİN KEŞFİ

Çet Çelpen ve Çugul, Tengri dininin arınışının yanında Rus emperyalizmine karşı Türklerin ruhlarındaki milliyetçi düşünceleri de ortaya çıkarıyorlardı. Tereñ Vadisi’nde toplanıldığında çevreleyen dağlara süt saçıp ardıç tütsüsü yapıyorlar, Altay’ı öven eski şarkılarla birlikte Rusların aç gözlülüğü, ırkçı hareketleri dile getiriliyor, birbirlerine karşı dayanışma içinde oluyorlardı.

RUSLAR’IN TEPKÄ°LERÄ°

Tahimini olarak 3000 kadar Altay Türkü bu inancı benimseyerek Tereñ Vadisi’nde dini vazifelerini yerlerine getiriyorlardı. Bu durumdan rahatsız olan Misyoner Hristiyanlar aralarında Kazak Türkü tercümanla birlikte, takvimler 13 Haziran 1904’ü gösterdiÄŸinde, sayısı 200’ü geçmeyen dini ve kültürel sohbette bulunan Altay Türklerinin dağılmasını isterler. O gün onlardan kurtulabildikten 1 hafta sonra Psikopos Macarius, aralarında 70 Altay Türkünün de olduÄŸu yaklaşık 1200 yarısı silahlı kiÅŸiyle ve polislerle tekrar vadiye gelir. Vadide ibadetlerini yapan sayısı 300’ü geçmeyecek hepsi silahsız halktan kiÅŸiler bulunmaktadır.

20 HAZÄ°RAN 1904 RUS EZÄ°YETÄ°

Tamamen silahsız, ibadet için geldiklerinden dolayı ellerinde bıçak bile olmayan kişilere karşı Ruslar silahlarını doğrultarak ateşe başlar. Ateşin ardından yerlere kapanan halkı sopalarla saatlerce dövdüler. Birçoğunun kafatasları kırılarak canlarını yitirmişlerdi.

Orada olmayan Ak Din’e mensup diÄŸer Türklere de eziyet ettikten sonra evlerini yaÄŸmalamaya baÅŸlamışlardır. Yaklaşık 10.000 rubleden fazla para topladıkları kayıtlarda geçmektedir. Ardından Çet Çelpen’i de yakalayıp o ve arkadaÅŸları, 18 ay tutuklu kaldıktan sonra serbest bırakılmışlardır.

TUTUKLAMA SONRASI

Çet Çelpen’in adı ve inanç tutuklandıktan sonra adlarını uzak yerlere duyurmaya baÅŸlamışlardır. Tırıy Akemçi MoÄŸol- önderi ve vaazcısı bu inançtan etkinlenmiÅŸ ve Burhanizm’in en önemli önderlerinden ve vaazlarından olmuÅŸtur.

1918 yılına gelindiÄŸinde Gregorii Choros-Gurkin ve Altay Türklerinden önemli bir grup “Oyrat Cumhuriyeti” kurma hedefli giriÅŸimlerde bulunmuÅŸlar, Karakorum Yerel Komitesini oluÅŸturmuÅŸlardır. Bu durum yalnızca Altay Türklerini deÄŸil Tuva ve Hakas bölgelerinde yaÅŸayan Türk topluluklarını da kapsamaktaydı.

Çarlık dönemi bitip Sovyet dönemi kurulduÄŸunda Komunist Rusya büyük baskılarda bulunarak komunizme karşı bütün Türkleri yok etme çabasına giriÅŸmiÅŸtir. 1991 yılında Sovyetler’in yıkılmasıyla birlikte Burhanizm baÅŸka bir anlam kazanarak yeniden kültürel ve dini anlamda ruhlarını yaÅŸatma uÄŸraÅŸlarına girmiÅŸlerdir.

Günümüz

Günümüzde Rusya Cumhuriyeti sınırları içerisinde Özerk bir cumhuriyet olup 2018 Nisan ayı sayımlarına göre 218.063 nüfusa sahiptir.